Szkody rolnicze - za co przysługuje odszkodowanie i jak je uzyskać? Przewodnik krok po kroku

Rolnicy mogą stracić plony, zwierzęta gospodarskie lub część majątku z różnych przyczyn. Do najczęstszych należą szkody wyrządzone przez zwierzęta łowne (dziki, jelenie, sarny), gatunki chronione (żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie, bobry), zdarzenia losowe (powodzie, podtopienia) oraz działania osób trzecich (roboty budowlane, inwestycje, awarie urządzeń, nieuprawnione wjazdy na pole).

To, gdzie zgłosić szkodę, w jakim terminie i do kogo skierować roszczenie, zależy przede wszystkim od jej przyczyny. Wybór niewłaściwej ścieżki albo przekroczenie terminu często jest powodem, że sprawy przepadają, a rolnicy nie uzyskują odszkodowania, mimo że ponieśli realną stratę finansową.

W tym artykule wyjaśniamy, jakie rodzaje szkód rolniczych wyróżniamy, kto odpowiada za ich naprawienie, jakie terminy obowiązują przy zgłaszaniu i jak krok po kroku postępować, aby zwiększyć szanse na uzyskanie należnych środków.

Czym są szkody rolnicze?

Przez szkody rolnicze należy rozumieć wszelkie zniszczenia powstające na gruntach rolnych i w gospodarstwach rolnych, które prowadzą do utraty lub obniżenia plonów, uszkodzenia zwierząt gospodarskich lub zmniejszenia wartości majątku rolnika. Mogą one dotyczyć:

• upraw polowych (zboża, kukurydza, rzepak, ziemniaki, warzywa),
• roślinności trwałej (sady, plantacje jagodowe, szkółki),
• łąk i pastwisk (zniszczenie runi, wypasów),
• zwierząt gospodarskich (inwentarz żywy),
• infrastruktury gospodarstwa (drogi wewnętrzne, rowy, urządzenia melioracyjne, budynki).

W ramach szkód rolniczych wyróżniamy w szczególności:

• szkody łowieckie – spowodowane przez zwierzęta łowne,
• szkody od zwierząt chronionych – spowodowane przez gatunki chronione, na które nie można polować,
• szkody pogodowe – związane z suszą, powodziami, przymrozkami, gradem, czy huraganami,
• szkody spowodowane przez osoby trzecie – wynikające z prac inwestycyjnych, budowlanych, eksploatacji urządzeń, nieuprawnionego wjazdu na pole.

Za jakie szkody rolnicze przysługuje odszkodowanie?

Nie każde zniszczenie na polu automatycznie daje prawo do odszkodowania. To, czy rolnicy mogą skutecznie dochodzić naprawienia szkody, zależy od jej rodzaju, przyczyny i okoliczności powstania.

Szkody łowieckie

To zniszczenia upraw, roślinności i gleby spowodowane przez zwierzęta łowne, takie jak dziki, jelenie, sarny, daniele i inne gatunki objęte prawem łowieckim. Do typowych przejawów takich szkód należą:

• zniszczenia upraw w wyniku żerowania,
• deptanie roślinności,
• przerywanie gleby,
• inne zachowania typowe dla dziko żyjących zwierząt łownych.

Odszkodowanie z tytułu szkód łowieckich przysługuje co do zasady, gdy:

• szkoda powstała na gruncie rolnym prowadzonym zgodnie z przeznaczeniem,
• zniszczenia są wynikiem zachowań typowych dla zwierząt łownych,
• doszło do rzeczywistej utraty plonu lub jego istotnego obniżenia.

Podmiotem odpowiedzialnym za naprawienie szkód łowieckich jest najczęściej dzierżawca lub zarządca obwodu łowieckiego. Szczegółowe zasady zgłaszania, szacowania i wypłaty odszkodowań reguluje Ustawa z dnia 13 października 1995 r. - Prawo łowieckie oraz związane z nią rozporządzenia.

Szkody od zwierząt chronionych

Obok zwierząt łownych rolnicy coraz częściej borykają się ze szkodami wyrządzanymi przez gatunki chronione, takie jak żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie czy bobry. W tych przypadkach podstawę odpowiedzialności stanowi Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.

Zgodnie z art. 126 ustawy o ochronie przyrody, Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez:

• żubry – w uprawach, płodach rolnych lub w gospodarstwie leśnym,
• wilki – w pogłowiu zwierząt gospodarskich,
• rysie – w pogłowiu zwierząt gospodarskich,
• niedźwiedzie – w pasiekach, w pogłowiu zwierząt gospodarskich oraz w uprawach rolnych,
• bobry – w gospodarstwie rolnym, leśnym lub rybackim.

Odpowiedzialność ta nie obejmuje utraconych korzyści, a więc odszkodowanie dotyczy rzeczywistej straty, a nie np. hipotetycznego zysku, który rolnik mógłby osiągnąć, gdyby szkoda nie powstała.

Organem właściwym do oględzin, szacowania szkody, ustalania wysokości odszkodowania i jego wypłaty jest regionalny dyrektor ochrony środowiska (RDOŚ), a na obszarze parku narodowego dyrektor tego parku.

Kiedy nie należy się odszkodowanie za zniszczenia spowodowane przez zwierzęta łowne i chronione?

Ustawa o ochronie przyrody wskazuje też sytuacje, w których odszkodowanie nie przysługuje lub może być ograniczone, np. gdy:

• szkoda nie przekracza w ciągu roku wartości 100 kg żyta w przeliczeniu na jeden hektar uprawy,
• uprawy rolnicze zostały założone z naruszeniem powszechnie stosowanych wymogów agrotechnicznych,
• poszkodowany nie dokonał sprzętu upraw w ciągu 14 dni od zakończenia zbiorów tego gatunku roślin w danym regionie,
• poszkodowany nie wyraził zgody na budowę urządzeń lub wykonanie zabiegów zapobiegających szkodom,
• szkody zostały wyrządzone przez wilki, niedźwiedzie lub rysie w pogłowiu zwierząt gospodarskich pozostawionych bez bezpośredniej opieki w okresie od zachodu do wschodu słońca.

Szkody pogodowe

To zniszczenia powstałe w wyniku zdarzeń atmosferycznych, np. wezbrań rzek, podtopień, przymrozków, gradu. Mogą one prowadzić do:

• zniszczenia całych lub części upraw,
• degradacji gleby (wymywanie, zamulanie),
• uszkodzenia infrastruktury gospodarstwa (budynki, drogi wewnętrzne, rowy, urządzenia melioracyjne).

W zależności od przyczyny i okoliczności, za szkody powodziowe mogą odpowiadać różne podmioty, np. jednostki samorządu terytorialnego (gminy, powiaty), w przypadku niewłaściwego utrzymania rowów, wałów, urządzeń wodnych, a w niektórych przypadkach Skarb Państwa. Takie szkody mogą być też przedmiotem indywidualnych ubezpieczeń posiadanych przez rolników.

Szkody spowodowane przez osoby trzecie

Szkody rolnicze to nie tylko kwestia zwierząt i zdarzeń losowych. Rolnicy często mierzą się także z zniszczeniami powstałymi w wyniku działań osób trzecich, w tym:

• robót budowlanych i inwestycyjnych – budowa dróg, linii energetycznych, rurociągów, obiektów przemysłowych,
• prac geodezyjnych, melioracyjnych, drogowych,
• awarii urządzeń – np. pęknięcia rurociągu, awaria systemu nawadniającego, uszkodzenie urządzeń melioracyjnych,
• nieuprawnionych wjazdów na pole, składowania materiałów, odpadów, sprzętu.

W takich sytuacjach podstawą do odszkodowania są najczęściej:

• przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące odpowiedzialności za szkody wyrządzone czynem niedozwolonym,
• postanowienia umów (np. z inwestorem, wykonawcą prac),
• specjalne regulacje dotyczące inwestycji celu publicznego, ochrony środowiska, prawa budowlanego.

Podmiotem odpowiedzialnym za naprawienie szkody może być:

• inwestor (np. budujący linię energetyczną, drogę, rurociąg),
• wykonawca prac (firma prowadząca roboty na terenie gospodarstwa),
• właściciel lub zarządca urządzeń, których awaria spowodowała szkodę,
• w niektórych przypadkach – jednostki samorządu terytorialnego lub inne podmioty publiczne.

Jak zgłosić szkodę rolniczą i uzyskać odszkodowanie krok po kroku

Niezależnie od rodzaju szkody (łowiecka, od zwierząt chronionych, pogodowa, spowodowana przez osoby trzecie), pewne elementy postępowania są wspólne.

Krok 1. Zabezpieczenie dowodów i dokumentacja szkody

Gdy rolnicy zauważą zniszczenia na polu, kluczowe jest odpowiednie zabezpieczenie dowodów:

• zdjęcia zniszczeń, tak aby było widać zakres szkody,
• oznaczenie granic zniszczonego obszaru, np. taśmą, palikami,
• zachowanie stanu faktycznego do czasu oględzin, tj. niewyrównywanie pola, nieusuwanie śladów przed wizją rzeczoznawcy.

Warto również prowadzić bieżącą dokumentację gospodarstwa: notatki o zasiewach, terminach prac agrotechnicznych, stosowanych środkach produkcji. Taka dokumentacja ułatwia późniejsze wykazanie wysokości straty.

Krok 2. Zgłoszenie szkody we właściwym miejscu i w terminie

Kolejny krok to formalne zgłoszenie szkody. W zależności od rodzaju szkody, zgłoszenie kieruje się do:

• dzierżawcy lub zarządcy obwodu łowieckiego (szkody łowieckie),
• Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (szkody od zwierząt chronionych),
• gminy, starostwa,
• inwestora, wykonawcy prac, właściciela urządzeń (szkody spowodowane przez osoby trzecie).

Zgłoszenie powinno nastąpić niezwłocznie po zauważeniu zniszczeń, najlepiej w formie pisemnej lub mailowej, co daje możliwość późniejszego udowodnienia, że szkoda została zgłoszona oraz kiedy. Zbyt późne zgłoszenie może być podstawą do obniżenia odszkodowania lub nawet odmowy jego wypłaty.

Krok 3. Udział w oględzinach i wycena szkody

Po zgłoszeniu szkody organizowane są oględziny terenu, podczas których rzeczoznawca ocenia:

• powierzchnię objętą szkodą,
• rodzaj uprawy,
• stopień zniszczenia,
• szacowaną utratę plonu.

Rolnicy lub ich przedstawiciele powinni być obecni przy oględzinach.

Podczas oględzin rolnicy mają prawo zgłaszać zastrzeżenia do wstępnych ustaleń rzeczoznawcy. Jeśli nie zgadzają się z oceną powierzchni szkody, rodzaju uprawy lub szacowanej utraty plonu, warto to wyraźnie zaznaczyć i poprosić o uwzględnienie w protokole.

Krok 4. Odszkodowanie i reakcja na zbyt niskie propozycje

Po ustaleniu wysokości szkody podmiot odpowiedzialny powinien wypłacić odszkodowanie. Jeśli proponowana kwota jest zdaniem rolników zaniżona, mają oni kilka możliwości:

• zgłoszenie pisemnych zastrzeżeń do wyceny,
• żądanie ponownej wyceny lub wyjaśnienia metody kalkulacji,
• negocjacje z podmiotem odpowiedzialnym,
• w ostateczności dochodzenie roszczeń na drodze sądowej.

Podsumowanie

Szkody rolnicze to dla rolników przede wszystkim konkretna strata finansowa w postaci niższych plonów, utraty zwierząt gospodarskich, uszkodzenia infrastruktury i mniejszego dochodu z gospodarstwa. Mogą one wynikać z działań zwierząt łownych, gatunków chronionych, zdarzeń losowych lub działań osób trzecich.

Niezależnie od rodzaju szkody, kluczowe jest właściwe działanie: szybkie zgłoszenie szkody, rzetelna dokumentacja, udział w oględzinach i w razie potrzeby skuteczne negocjacje wysokości odszkodowania.